زندگى در مکتب خداجویان به ارزشهایى برتر از اعتبارات مادى متکى است. از اینروى هر گاه اراده کنند زنجیرهاى تعلق را گشوده، چون مرغى سبکبال تا بىکرانههاى کمال بال و پر مىگشایند.
درک راستین چنین مکتبى و تلاش در مسیر آن، الگویى جاویدان فرا راه جویندگان ارزشهاى اصیل در عرصه اندیشه و عمل قرار مىدهد. تاریخ گواهى مىدهد که زنجیره آثار کمال یافتگان، از خلقت آدم تا به امروز، در هیچ برههاى قطع نشده و رنگ نباخته است; و آنان با حضورى آسمانى حجتبر زمینیان گشتند. صفحات درخشان کتب تاریخى انباشته از نام پرافتخار راهیافتگان و پویندگان جادههاى آرمانى واصلان کوى دوست است. در این سلسله نور بانوان فضیلتگرا فراوانند; بانوانى که با چنگ زدن به رشته ولایت الهى خود را از فرو رفتن در ارزشهاى خاکى رهانیدند و به مراتبى از درجات معنوى دستیافتند. گذر بر زندگى این فرزانگان زمینى و درک لحظههاى آسمانى شدن آنان درهاى عروج را بر روى مشتاقان مىگشاید و براى لحظاتى ما را با کمال یافتگان همراه مىسازد. در این مقاله منظومهاى از اختران را، که بر گرد ماهتاب فضیلتها جمع شدهاند، معرفى خواهیم کرد.
لحظه حضور
الا و ان قم الکوفة الصغیرة; الا ان للجنة ثمانیة ابواب ثلاثة منهما الى قم تقبض فیها امراة فى ولدى اسمها فاطمة بنت موسى و تدخل بشفاعتها شیعتى الجنة باجمعهم.
آگاه باشید که قم کوفه کوچک است; بدانید، بهشت هشت در دارد که سه در آن به سوى قم استبانویى از فرزندان من در آنجا رحلت مىکند که اسمش فاطمه دختر موسى است; به خاطر شفاعت او همه رهروان من وارد بهشت مىشوند.
آن روز که صادق آل محمد(ص) در میان یاران این سخن را بر زبان راند، فرزندش امام کاظم(ع) کودکى خردسال بود. از آن روزها زمانى طولانى سپرى شد و حضرت کاظم(ع) بعد از سالها تحمل زجر و اسارت به دیدار حق شتافت و بار سنگین امامت را به فرزندش علىبنموسىالرضا(ع) سپرد. دشمن خدا یگانه منبع انوار الهى را آرام نگذاشت و با ترفند شیطانى ولیعهدى، او را ناگزیر به مهاجرت به توس ساخت. سیل مهاجرت علویان و دیگر شیعیان از حجاز و ... در پى حضور امام رضا(ع) در ایران، موجب تقویت تشیع در این سرزمین شد. فاطمه معصومه(س) که داغ پدر بر قلبش سنگینى مىکرد، رنج راه به جان خرید و به شوق دیدار برادر پاى در مسیر ایران نهاد. بر اساس برخى اخبار ایشان در این مسافرت تنها خادمى همراه داشتند. گروهى نیز همسفر بودن هارون یا حمزه برادر حضرت معصومه(س) را با ایشان قطعى مىدانند. یکى از محققین بر خلاف آراء عموم معتقد است: حمزه برادر فاطمه معصومه(س) به قم نیامد و شاهزاده حمزه مدفون در قم با شش واسطه به امام موسى کاظم متصل مىشود.
اما آنچه بیشتر مورد توجه پژوهشگران معاصر است روایت مربوط به حمله حرامیان بنىعباس به کاروان مهاجران است که در این واقعه 22 تن به شهادت رسیدند و حضرت فاطمه معصومه(س) نیز توسط آنان مسموم شد. این مطلب در حقیقت تایید روایتى است که همراهان حضرت در این سفر را تا حدود چهارصد نفر دانسته و به حمله حرامیان درساوه نیز اشاره مىکند. بیمارى حضرت در ساوه آنچنان شدت یافت که وى را از ادامه سفر بازداشت. آل سعد که از سالها پیش دور از شرارت خلفا، در قم زندگى مىکردند، به محض اطلاع از بیمارى یادگار امام بر آن شدند وى را به قم انتقال دهند. موسى بنخزرج شبانه خود را به کاروان رساند، زمام شتر را گرفت، به سوى قم کشاند و نور دیدگان امام کاظم(ع) را در خانهاش جاى داد. حضرت معصومه تمام هفده روزى را که در قید حیات بود به عبادت گذراند و آنگاه براى همیشه چشم بر هم نهاد و به دیدار خدا شتافت. وفات حضرت معصومه را در سال 201 هجرى ثبت نمودهاند.
آل سعد با اندوه تمام، سردابى براى دفن بدن مطهرش حفر کردند، تا وى را بعد از غسل و کفن، در قبر قرار دهند، بحث این در این بود که، چه شخصى جسم مطهرش را در قبر بگذارد، سرانجام توافق شد پیرمردى فرزانه و پرهیزکار این کار را انجام دهد. در این میان دو سوار که نقاب بر صورت داشتند از دور دیده شدند آنان به جمعیت نزدیک شده از مرکب به زیر آمدند و بر جنازه مطهر فاطمه(س) نماز گزارده، وى را دفن کردند.
موسى بنخزرج بر تربتشریفش سایبانى از بوریا برپا کرد و باغ بابلان (منطقه نسبتا وسیعى) را به عنوان قبرستان وقف نموده، محل عبادتش را نیز براى مسجد در نظر گرفت.
محرمان حرم
هر چند قم از زمانهاى قبل مورد توجه شیعیان بود، اما رویکرد عمومى پس از وفات یا شهادت حضرت معصومه(س) روى داد. کثرت امامزادگان و بزرگانى که وجود منور وى را چون نگینى احاطه کردهاند بهترین دلیل بر این مدعى است. تنها تا سال تالیف تاریخ قم حسن قمى (385 ه ق) در مقبره بابلان بیست تن از امامزادگان به خاک سپرده شدند قبر بانوان از این گروه، در داخل روضه معصومه(س) و مردها در خارج آن واقع شده است.
اسامى بانوان مدفون در داخل روضه حضرت معصومه به این صورت است:
1 - زینب
این بزرگوار را برخى دختر امام جواد(ع) دانستهاند. او بعد از وفات حضرت معصومه(س) به قم آمد و گنبدى برمزارش ساخت. از احوالات و زندگى دختر بزرگوار امام جواد اطلاعى چندان در دست نیست. علامه حسن بنمطهر حلى در «المستجاد» و علامه طبرسى در «تاج الموالید» موقع شمردن دختران امام جواد(ع) نامى از وى به میان نیاوردهاند. اما حسن قمى در تاریخ قم که قدیمىترین کتاب در باره قم مىباشد به ورود، ساختن گنبد، وفات و دفن وى اشاره نموده است.
2 - ام محمد
در تاریخ قم از وى به عنوان دختر امام جواد نام برده شده است مرحوم سید محسن امین در کتاب شریف اعیان الشیعه، در ترجمه اسحاق بنجعفر بنمحمد(ع)، حکایتى از وى نقل کرده که کمال فضل و دانش او را نمایان مىسازد بنا بر نقل حسن قمى وى در حرم مطهر فاطمه معصومه(س) دفن شده است.
3 - میمونة
این بانوى محترمه دختر امام کاظم(ع) است. در کتاب المجدى، ارشاد مفید، و المستجاد علامه حلى نامش را در میان دختران امام کاظم(ع) ثبت کردهاند. وى از جمله مدفونین در جوار حضرت معصومه(س) مىباشند.
حسن قمى از میمونه و دو خواهر دیگرش (زینب و اممحمد) به عنوان دختران امام جواد(ع) نام برده است. و از آنجایى که چنین نامهایى در میان دختران امام جواد وجود ندارد سخن وى تضعیف مىشود.
4 - میمونه
او، دختر موسى المبرقع بنعلى بنموسى بنجعفر است، بعد از بریهه، وفات یافت. میمونه از زنان عفیف و پرهیزکار بود. از اموال برادرش محمد، نیمى به ارث به او رسید و بنا بر وصیتش بعد از وفات در بیرون بقعه حضرت معصومه(س) دفن شد. و بر مزارش گنبدى مانند گنبد اول ساختند. بقعه متعلق به قبروى در طرف شرق رودخانه و متصل به گنبد حضرت معصومه(س) است.
حادثهاى که در سالهاى نه چندان دور اتفاق افتاد وجود قبر وى در حرم مطهر را مسلم ساخت از مرحوم آیتالله حاجآقا حسین مجتهد (جد پدرى حرمپناهىها و جد مادرى اشراقیها که آرامگاهش به صورت مرتفع در صحن نو مقابل قبر مرحوم آیتالله شهید شیخ فضلالله نورى بوده است) چنین نقل مىشود که هنگام فرش کردن حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) با سنگهاى مرمر ناگاه روزنهاى به سرداب (در قسمت پایین ضریح حضرت) پیدا شد; دو بانوى صالحه داخل شده متوجه شدند که قبر مطهر حضرت معصومه(س) آنجا نیست، بلکه آن سرداب در پایین حرم مطهر واقع شده، در آن محوطه سه پیکر مطهر و تازه دیدند که گویى همان روز روح از بدنشان خارج شده بود. چنین احتمال داده مىشود که یکى از آنان میمونه و دو نفر دیگر که سیاه چهره بودهاند دو تن از کنیزان وى باشند.
5 - ام اسحاق
او از بانوان ممتاز شیعه شمرده مىشود، ام اسحاق نزد محمدبن موسىبن محمدبن على بنموسى الرضا(ع) به خدمت اشتغال داشت. محمد بنموسى از نخستین کسانى است که از کوفه به جوار حضرت معصومه(س) مهاجرت کرد. او که از سادات رضوى بود در سال256ق در قم ساکن شد و در سال296 نیز وفات یافت. در فضیلت و عظمت ام اسحاق همین بس که بعد از وفات در کنار حضرت معصومه(س) به خاک سپرده شد. تاریخ قم (حسن قمى) آرامگاه او را متصل به قبر امحبیب و در کنار قبر حضرت فاطمه معصومه(س) مىداند.
6 - ام حبیب
وى را مادر امکلثوم، دختر محمد، دانستهاند. او خدمتگزار ابوعلى محمد اعرج بناحمد بنموسى بود. و بعد از وفات میمونه چشم از جهان فرو بست. محل دفن امحبیب را بقعه حضرت معصومه(س) نگاشتهاند.
7 - ام قاسم
او دختر على کوکبى است و بعد از میمونه و امحبیب وفات یافت. محل دفن وى بقعه دوم در حرم مطهر حضرت معصومه(س) مىباشد.
8 - ام احمد
دختر موسى مبرقع است که بعد از وفات در جوار حرم حضرت معصومه(س) مدفون شد. برخى معتقد هستند وى همان اممحمد است.
مکانهاى دیگرى نیز غیر از محدوده حرم به جایگاه خاکسپارى بانوان قبیله نور اختصاص یافته است. مانند: چهلاختران، خاک فرج، دروازه قلعه، چهار امامزاده، نجم آباد، خدیجه خاتون، قمرود، زآلون آباد، صرم، قهستان و وشنوه. این بانوان عبارتند از:
1 - زینب
او را دختر موسى مبرقع مىدانند. آنگونه که عباس فیض معتقد استساختن گنبد بر مزار فاطمه معصومه(س) توسط این شخص انجام گرفته است. او بعد از تصرف در اموال برادر مرحومش قدرت مالى یافته دستبه مرمت مزار فاطمه معصومه(س) زد، در سال 325 رحلت کرد و در کنار قبر برادرش محمد بنموسى، در چهل اختران به خاک سپرده شد. البته این موضوع که آیا وى جداى از زینب دختر موسى بنجعفر(ع) است؟ یا در ذکر نسب آن دو، اشتباهى رخ داده و هر دو، یک شخص هستند جاى تحقیق وجود دارد.
.ق ذکر کردهاست. ناصر الشریفة زمان وفات دختر موسى مبرقع را پنجشنبه 21 ربیعالاخر343ه
2 - ام حبیب
او دختر احمد بنموسى بنمحمد جواد بن على بنموسى بنجعفر(ع) است. بر اساس نقل شجره طیبه، امحبیب به همراه فرزندان برادرش محمد اعرج از کوفه به قم آمد و در قم ساکن شد. آن بانوى پرهیزکار، بعد از وفات در مشهد محمد بنموسى مبرقع یا بابلان دفن شد.
ا3 - بریهه
او دختر ابوعلى است و همراه دیگر خواهرانش فاطمه، امسلمه و امکلثوم و نیز پدر گرانقدرش على و عدهاى دیگر از علویین در محل قبر مذکور (قبر پدرش) به خاک سپرده شدهاند.
4 - بریهه
او را دختر جعفر بنامام على الهادى(ع) ذکر کردهاند. وى از زنان پرهیزکار و مورد احترام مردم قم بوده و همسرش موسى مبرقع فرزند امام محمد تقى (امام جواد) شمرده مىشد. بریهه بعد از وفات در محله موسویان، نزدیک آرامگاه حمزة بنموسى بنجعفر و در کنار قبر همسر گرامىاش، به خاک سپرده شد.
5 - فاطمه
او دختر محمد بناحمد بنموسى مبرقع بنمحمد بنعلى الرضا(ع) است و از راویان حدیثبه شمار مىرود. علامه نجفى از سید محمد غمارى شافعى روایتى نقل مىکند که نام این بانوى بزرگوار در سند آن به چشم مىخورد. روایت چنین است:
عن فاطمه بنت الحسین الرضوى عن فاطمه بنت محمد الرضوى عن فاطمه بنت ابراهیم الرضوى عن فاطمه بنتحسن الرضوى عن فاطمه بنت محمد الموسوى عن فاطمه بنت عبدالله العلوى عن فاطمه بنتحسن الحسینى عن فاطمه بنت ابىهاشم الحسینى عن فاطمه بنت محمد بناحمد بنموسى المبرقع. عن فاطمه بنت الامام الحسن الرضا(ع) عن فاطمه بنت موسىبن جعفر(ع) عن فاطمه بنت الصادق جعفر بنمحمد(ع) عن فاطمه بنت الباقر محمد بنعلى(ع) عن فاطمه بنت السجاد على بنالحسین زینالعابدین(ع) عن زینب بنت امیر المؤمنین(ع) عن فاطمه بنت رسول الله(ص) قالت قال رسول الله(ص):
الا من مات على حب آل محمد مات شهیدا.
آگاه باشید هر که بر دوستى آل محمد بمیرد، شهید مرده است.
فاطمه در شب پنجشنبه سال 343 سراى خاکى را وداع گفت او در کنار بقعه موسى المبرقع، در چهل اختران قم، به خاک سپرده شد.
6 - صفورا
او از نوادگان على بنابیطالب(ع) شمرده شده و بقعهاش پشتبارگاه امامزاده خاکفرج قم واقع شده در کنارش عموى او (محمد) نیز دفن شده است. فیض او را دختر طیب از فرزندان عمر الاطراف بنعلى بنابیطالب(ع) مىداند. گنبد و حرم این بانوى پاکدامن در سال 378 ه.ق ساخته شد. گروهى نیز بر این باورند که عمر بنعلى بنابیطالب دو همسر برگزید که صفورا یکى از آنان است. نکته جالب این است که صفورا، به حروف ابجد برابر با عدد 378 یعنى سال وفاتش است. این احتمال وجود دارد که تنها، سال وفات این بانو معلوم بوده، مؤمنان به حروف ابجد روى آورده او را صفورا نامیدهاند.
7 - خدیجه
بقعه وى در قریه «خدیجه خاتون» واقع شده است. در یکى از کتیبههاى بقعه این عبارت نوشته شده است «ذکر القدیم اعلى و بالتقدیم اولى، امر بتجدید بناء مشهد المقدس مضجع المعصومه سیدة النساء خدیجه بنت الامام المعصوم جعفر بنالامام الباقر على بنالحسین بنامیرالمؤمنین على بنابیطالب علیهم الصلاة و السلام» و به این طریق نسب وى را به امام صادق(ع) رسانده است. عباس فیض که در زمینه قمشناسى از محققان ارجمند به شمار مىرود در تالیف پربارش گنجینه آثار قم خدیجه را از نوادگان على بنحسن العلوى العریضى و از دودمان على بنجعفر مىداند و مىگوید:
آنچه که اهل محل در باره وى معتقدند که نامبره فرزند بلافصل امام صادق(ع) و عمه ستى فاطمه معصوم(س) استبا هیچ مستند و منطقى وفق نمىدهد چه بر اینکه در آن عصر هنوز موقع مناسبى براى هجرت سادات و سکونتشان در روستاهاى قم به وجود نیامده بود و در میانه دختران امام صادق هم که باختلاف سه تا شش تن نامبردار شدهاند اصولا خدیجه نامى وجود ندارد.
8 و9 - زینب، مریم
از این دو به عنوان دختران امام موسى بنجعفر(ع) نام برده شده استو در بقعه خدیجه خاتون دفن شدهاند. و نوشتهاى که از بقعهاى (روى خشت) به دست آمده با عبارت ذیل این نسب را بیان مىدارد «هذا ضریح اولاد الامام المعصوم موسى بنجعفر(ع) و هما ...» بر روى خشت دوم چنین مىخوانیم «بنموسى علیهما السلام و الاختین اسمهما و زینب و مریم بنتا الامام الشهید المطهر موسى بنجعفر علیهما السلام» بر کتیبه سنگى ایوان شرقى بقعه این عبارت دیده مىشود:
«هذا مرقد المطهر المعصوم امامزادگان واجب التعظیم و التکریم شاهزاده عبدالرحمن و عبدالله و ابنا موسى بنجعفر علیه السلام و زینب خاتون و فاطمه خاتون و خدیجه خاتون، و مریم خاتون و رقیه خاتون بنات موسى بنجعفر علیهما السلام».
البته امام موسى بنجعفر(ع) دخترى به نام مریم نداشت از این روى احتمال این مىرود که به خاطر قداست نسب اشخاص تنها به آخرین نسب که طبیعتا به ائمه ختم مىشود، اشاره شده باشد بنابر این تمام این افراد احتمال دارد از نوادگان آن امام معصوم باشند.
اصل این بقعه در دوره ایلخانیان ساخته شده، ولى در دوره صفویه مرمتشده است.
10 و 11 - حلیمه، زینب
این بانوان نیز از نوادگان امام کاظم(ع) شمرده مىشوند شیخ مفید از حلیمه و زینب به عنوان دختران امام کاظم نام مىبرد همچنین در «تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم» نیز از اسم این دو در بین دختران امام کاظم نام برده شده است.
محل دفن این دو در بقعه چهار امامزاده واقع، در قهستان قم در دو بقعه کنار هم مىباشد. یکى از آنها به حلیمه اختصاص دارد. بر روى صندوق مزارش کتیبهاى که با صلوات کبیره و تاریخ «غره شهر جمادى الاولى سنة اثنتین و ثلاتین و الف من هجرة النبویة صلى الله علیه و اله العبد نور الله بنحبیبالله» مزین شده دیده مىشود.
بر صندوق مزار دیگر، که به زینب، از نوادگان امام کاظم(ع) منسوب است، صلوات بر معصومین که چنین ختم مىیابد دیده مىشود «... و الحجة القائم الخلف الصالح الامام الهمام المنتظر محمد المهدى».
محمد، حسین، حلیمه و زینب، علویان خفته در این بقعهاند که همگى از نوادگان امام کاظم(ع) شمرده مىشوند.
12 - فاطمه
او دختر قاسم بناحمد بوده، همراه برادرش احمد بنقاسم بناحمد بنعلى بنجعفر الصادق(ع) در محله دروازه قلعه .ق ساخته شده است. او مادر محمد عزیزى است; محمد عزیزى فرزند عبدالله بنحسین بنعلى بنمحمد بنامام (خیابان معلم، فلکه معلم) دفن شد. فاطمه در مقبره مالون مدفون است. بقعه این مقبره احتمالا در سال 708 ه صادق(ع) مىباشد. حسن قمى نسب وى را چنین بازگو مىکند: «سید محمد بنعبدالله عزیز بنحسین بنعلى بنمحمد دیباج بنامام جعفر صادق و مادرش فاطمه بنت قاسم» سید در اواخر قرن سوم براى زیارت عتبات عالیات با کاروانى راهى بغداد شد. در نزدیکى نهروان با گروهى از راهزنان روبهرو شد و به قتل رسید مهاجمان با بىرحمى سر از تن او جدا کردند همراهان تن او را به قم آورده در نزدیکى مسجد رضائیه به خاک سپردند و پس از دفن بر مزار قبرش قبهاى ساختند.
در باره فاطمه گاه نظرات متفاوتى دیده مىشود برخى او را خواهر احمد بنقاسم بناحمد بنعلى بنجعفر بنمحمد بنعلى بنالحسین یاد کرده و مىگویند در جوار برادرش مدفون است و برخى او را فاطمه دختر احمد بنقاسم بناحمد بنعلى بنجعفر الصادق(ع)، همسر عبیدالله بنعزیز بنحسین بنعلى بنمحمد دیباج بنمحمد الصادق(ع) و مادر سید سربخش شمرده، آرامگاهش را در کنار مزار شاهزاده احمد بنقاسم، پدر گرانقدرش، دانستهاند.
13 ،...،16 - خدیجه، سکینه، فاطمه و رقیه
مزار این چهار تن در بقعهاى، در قسمتشرقى شاهزاده طیب و طاهر در اراضى نجمآباد، واقع است. انتساب آنان به امام سجاد بر اساس لوح مزار آنهاست. احتمال مىرود این بانوان از دختران ابوطالب محسن بنحسین بنعلى بنعمر بنحسن الافطس باشند چه قبر پدرشان نیز در همان نزدیکى مىباشد. این احتمال از آن جهت تقویت مىشود که در بین دختران امام سجاد نامى از سکینه و رقیه برده نشده است.
17 - رقیه
این بانوى پرهیزکار در بقعه شش امامزاده واقع در روستاى قمرود قم آرمیده است در آن مکان به غیر از وى، محمد، حسن، قاسم، حمزه و خالد نیز دفن شدهاند. نسب این امامزادگان به امام موسى کاظم(ع) مىرسد. برخى از محققان احتمال دادهاند که (محمد، حمزه و خالد) فرزندان ابوجعفر محمد صورانى بنحسین بناسحاق بنامام کاظم(ع) باشند.
18 - سکینه
او را از نوادگان امام کاظم دانستهاند. احتمال دارد که او، سکینه دختر حسینبن محمد بنعلى بنقاسم بنعبدالله بنموسى کاظم(ع) باشد. سیکنه، مادر سید مطهر فرزند على بنسلطان محمد شریف است که در قم دفن شده است. محل قبر وى در سى کیلومترى شرقى قم، نزدیک جاده کنونى قم - کاشان و در حوالى ویرانههاى قاسمآباد، که کنار راه قدیم و نزدیک دهکده زالونآباد است، دیده مىشود.
19 - زینب
او در بقعه سلطان محمد، در روستاى صرم دفن شده و از فرزندان با واسطه امام کاظم است این دهکده در جنوب شرقى قم قرار دارد.
20 - معصومه
آرامگاه این بزرگوار در روستاى کهک قهستان قم واقع شده و این بانو از فرزندان با واسطه موسى بنجعفر(ع) شمرده مىشود. بناى این مزار مربوط به دوره صفوى و تعمیر آن توسط شاه بیگم، بانوى نیکوکار دوره صفوى انجام یافته است، شاه بیگم در سال969 وفات یافت و طبق وصیتخود در حرم حضرت معصومه دفن شد.
21 و 22 - ام سلمه، ام کلثوم
این دو دختران محمد بناحمد بنموسى مبرقع هستند و در چهل اختران دفن شدهاند، در کتیبهاى که در ساختمان بزرگ کنار بقعه موسىمبرقع واقع شده سال 851 نوشته شده است.
23 ،...،26 - شهربانو، حلیمه، رقیه، زینب
این بزرگان در امامزاده هادى که در قریه وشنوه در 8 فرسخى قم واقع است دفن شدهاند. این بقعه در شمال روستا قرار دارد و پانزده امامزاده را در خود جاى داده است: «هادى و شهربانو» از نوادگان امام سجاد(ع)، «حلیمه و رقیه» از نوادگان امام محمد باقر(ع)، و «زینب» از نوادگان امام کاظم(ع) شمرده مىشوند.
به گفته گروهى از پژوهشگران شهربانو خواهر هادى و بانوان بقعه، یکى پس از دیگرى همسر وى بودهاند. بناى این مزار از یادگارهاى دوره صفوى است.
